Grönland’daki Viking uygarlığına ne oldu?

Buz adası Grönland’a neden Yeşil Ülke (Greenland) denmiş, hiç düşündünüz mü?

10. yüzyılda Norveç‘ten gelen Vikingler Grönland’ın güneybatısında yemyeşil çayır ve ormanlarla kaplı cennet gibi bakir bir ülke bulmuşlar ve buraya yerleşmeye karar vermişler.

Büyük aile çiftlikleri, kiliseleri ve taştan evleriyle o dönemki Norveç kasabalarının modeli küçük bir uygarlık kurmuşlar, nüfusları 5-6 binler düzeyine ulaşmış.

Ancak 15. yüzyılda Norveç’ten gelen bir gezgin Grönland’da kimseyi bulamamış (Eskimolar hariç). Adadaki Viking Uygarlığı 16. yüzyıla gelene kadar yok olmuş, tek bir Viking bile kalmamış. Ama neden?

14. yüzyıla kadar Grönland Vikinglerinin anavatanları Norveçle olan ilişkileri ve ticaretleri yılda bir iki kere gelen gemilerle de olsa devam etmiş. Norveçten kesici alet ve silah yapmak için demir, mobilya ve ev yapmak için de kereste alıyorlarmış.

Buna karşılık da Norveç’e en çok mors ve deniz gergedanı dişi (fildişi gibi değerliymiş), kutup ayısı postu, koyun yünü ve canlı Grönland şahini (gryfalcon) satıyorlarmış.

O zamanki gemilerin kapasitesi çok sınırlı olduğu için ancak yükte hafif, pahada ağır eşyalar taşınabiliyormuş. Yani Grönland Vikinglerinin Norveç’ten tonlarca gıda malzemesi alma şansı yokmuş; gıda yönünden kendi kendilerine yetmek zorundalarmış.

Yazları kısa süren soğuk iklime dayanıklı bazı sebzelerin yanında koyun, keçi ve çok az sayıda da inek yetiştirmişler. Genelde mayıs aylarında kolay yakalanabilen bir tür fok balığı avlayabilmişler. Bir de arasıra Grönland’da yaşayan bir tür Karibu geyiği…

Dini bir yasaktan dolayıdır mı bilinmez, her nedense balık yemekten uzak durmuşlar, üstelik Grönland’ın kıyıları ve dereleri balık kaynadığı halde!

Hayatları hiç kolay değilmiş; bu çetin ülkede binbir zorlukla karınlarını doyurabiliyorlarmış. Bütün yaz çalışıp topladıkları ot, geri kalan mevsimlerde sütü ve yünü için besledikleri hayvanlara kıt kanaat yetiyormuş.

Yılın dokuz ayını dar ahırlarda geçiren inekler yaz gelene kadar o kadar bitkin düşüyorlarmış ki, kendileri yürüyemediği için otlanabilmeleri için kucakta taşınmaları gerekiyormuş. Zaten sürekli besin yetersizliği yüzünden Grönland’da iri bir köpekten birazcık daha büyükçe cüce bir inek türü gelişmiş.

Bütün bunlara rağmen Grönland Vikingleri hristiyan Avrupa kimliğine çok önem veren son derece muhafazakar insanlarmış. Yapılan arkeolojik araştırmalar, kıyafetlerinde bile aslında Grönland iklimine çok uymamasına rağmen Norveç modasını yakından takip ettiklerini ortaya çıkarmış.

Kendilerine çok pahalıya mal olmasına rağmen Norveç’ten Avrupa kimliğini vurgulayan değerli tabak çanaklar, kumaşlar, takılar ve kilise eşyası almaktan geri kalmamışlar. Bu değerli eşyaları alabilmek için ölümü göze alarak son derece tehlikeli mors ve deniz gergedanı avına gitmeleri gerekmiş.

Aslında Vikingler adada yanlız değillermiş; 12. yüzyıldan sonra gelen Eskimolar komşuları olmuş. Ancak tutucu ve ırkçı Vikingler tepeden baktıkları (sefil cüceler dedikleri) Eskimolarla ne ticari, ne de başka türlü, hiç ilişki kurmamışlar; dolayısıyla da onlardan avlanmak, hafifi kanolar yapmak, hayvan postundan giysi dikmek gibi hayati önemi olan becerileri öğrenememişler.

Grönland Vikingleri’nin ilginç hikayesini ayrıntılarıyla öğrenmek için Jared Diamond’un Çöküş isimli kitabını okumanızı mutlaka öneririm.

Jared Diamond’un analizine göre 15. yüzyıl içinde Gröndland’daki Viking Uygarlığı’nın sonunu getiren temel faktörler:

  • 14. yüzyıldan itibaren kendisini gösteren minik buzul çağı; tarımsal hasılat iyice düşüyor, denizin bile buzlanması sonucu Norveç’le bağlantı kesiliyor, Vikingler açlıktan ve hastalıktan kırılıyor.
  • Norveç’le ticaretin kesintiye uğramasında Mors ve Deniz Gergedanı dişine olan talebin azalması da önemli rol oynuyor. O dönemlerde Avrupa’da dehşet saçan Kara Ölüm (bulaşıcı hastalık) yüzünden 14. yüzyılda Norveç nüfusunun yaklaşık yarısı ölüyor.
  • Mera açmak ve yakmak için ağaçların yok edilmesi, ve aşırı otlatma erozyona yol açıyor, toprak kalitesi iyice bozuluyor. Tarım ve hayvancılık zarar görüyor.
  • Çevre şartlarına çok uymamasına rağman Avrupa tarzında direten muhafazakar yaşam tarzı ve ırkçılık, Avrupalı’dan çok Avrupalı olma sevdası, Vikinglerin Eskimolardan hayatta kalmalarına yardım edebilecek birçok şeyi öğrenmesine engel oluyor. Vikingler yok olurken Eskimolar fazla zorluk çekmeden yaşamlarını sürdürüyorlar.
  • Norveç’le ticaretin kesilmesi ve yakacak ağaç kıtlığı yüzünden Vikingler demirden alet ve silah yapamaz hale geliyor. Bu da Vikinglerin hem avlanmasını ve ot toplamasını güçleştiriyor. Ayrıca askeri yönden de arasıra kavgaya giriştikleri Eskimolara karşı eski avantajlarını kaybediyorlar.

Bu acıklı çöküş hikayesinin diğer çöküşlere benziyen bir yönü var:

Tutucu Avrupa yaşam tarzını dayatan kilise, Vikinglerin Eskimolar’la ilişki kurup avlanmayı öğrenmesine engel olmuş; açlıktan kırılmışlar.

İstikrar adına sürdürülemez bir düzende ısrar eden tutucu toplum çöküşe sürükleniyor: Grönland Vikinkleri, Paskalya Adası, Mayalar ve belki de biz…

Tunç Ali Kütükçüoğlu

Kaynaklar:

  1. Little Ice Age, Big Consequences
  2. History of Greenland
  3. Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed
  4. Dünyanın Yeşil Tarihi

Facebook | Google+

Reklamlar
Bu yazı Uncategorized içinde yayınlandı ve , , , , olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s