Doğayı hesaba katmayan bir serbest piyasa olabilir mi?

Tabancalı serbest piyasa olur mu? kaynak

Bir satıcı, gözüne kestirdiği birinin kafasına tabanca dayayarak “başka bir süpürge almayacaksın, benim sattığım süpürgeyi alacaksın” derse, buna serbest piyasa diyebilir miyiz?

Diyemeyiz tabi ki, çünkü serbest piyasanın en temel şartlarından biri gönüllü alış-veriştir. Zorlama ve zorbalık olursa serbest piyasa olmaz. Bu yüzden de, bir kişinin tabanca zoruyla diğer bütün seçeneklerinden yoksun bırakılıp, belli bir malı veya servisi satın almaya mecbur bırakılmasına serbest piyasa diyemeyiz.

Serbest piyasanın değer bir önemli şartı da serbest rekabet ortamı olması, hiçbir kişinin, grubun veya şirketin tekelleşerek pazarı hakimiyetine almamasıdır. Fakat ben bu yazımda gönüllü alış-veriş esası üzerinde duracağım.

Bir kişiyi diğer seçeneklerinden ve imkânlarından yoksun bırakmanın tek yolu kafasına tabanca dayamak değildir, bu farklı yöntemlerle de yapılabilir.

Diyelim ki bir köyde şişe suyu satmak istiyorsunuz, ama satamıyorsunuz, çünkü köyde bedava su kaynağı olan bir çeşme var. Bedava temiz su kaynağı varken neden para verip şişe suyu alsın köylü?

Çeşmeyi bir şekilde bozarak veya ortadan kaldırarak köylünün bedava su seçeneğini yok edebilir, böylece köylüyü şişe suyu almaya mecbur bırakabilirsiniz.

Buna serbest piyasa diyebilir miyiz? Diyemeyiz çünkü sabotaj, dolayısıyla zorlama fazla bariz oldu.

Köylü, bilerek ve kasten şişe suyu almaya zorlandığını görecek ve isyan edecektir. Kurnaz satıcı açısından marifet, bu tür sabotaj operasyonlarını daha sinsi bir şekilde, zamana yayarak, alıştıra alıştıra yapmaktır.

Başka örnekler verelim:

1) Bir şirket, bir köyde soğuk algınlığına iyi gelen bir ilaç satmak istiyor. Ama köylü para verip bu ilacı almıyor, çünkü yakındaki bir ormanda soğuk algınlığına iyi gelen bir şifalı bitki var. Köylü bu bitkiyi iyi tanıyor, ve yapraklarından çay yaparak nesillerdir soğuk algınlığına karşı kullanıyor.

Şirket, on yıl gibi uzunca bir zamana yayarak, kendi adamlarına ormandaki bu şifalı bitkileri, alıştıra alıştıra, adım adım zehirletip yok ettiriyor. Ama bunu öyle usturuklu yapıyor ki, köylü şifalı bitkilerin zamanla azaldığının farkına bile varmıyor; varsa bile bunu kendiliğinden oldu zannediyor, şirketle ilişkisini kuramıyor. On yılın sonunda şifalı bitki kalmıyor, köylü de para verip ilacı satın almaya mecbur kalıyor.

Şimdi buna serbest piyasa diyebilir miyiz?

2) Hissedarlarının bir bölümü ortak olan dört ilaç şirketi aralarında anlaşarak, en büyük rakipleri olan şifalı bitkileri önce bir (zamana yayarak) beraberce yok ediyorlar. Sonra centilmence, tamamen gönüllü alışveriş ve serbest rekabet prensiplerine uyarak ilaç satmaya başlıyorlar.

Buna serbest piyasa diyebilir miyiz?

3) Yol, maden ve inşaat gibi türlü kalkınma(!) projeleriyle orman, içindeki şifalı bitkilerle birlikte adım adım parçalanıp yok ediliyor. Şifalı bitkilerin yok edildiğini fark eden ilaç şirketleri fırsatı görerek köylülere ilaç satmaya başlıyorlar.

Buna serbest piyasa diyebilir miyiz?

1. ve 2. örneklerde kasıt var, 3. örnekte ise kasıt yok; tamamen paraya odaklanmış, betonu ve asfaltı kalkınma sayan (anaakım, neoklasik) bir ekonomi anlayışıyla her şey kendiliğinden gelişiyor.

Kimisi, piyasa denince sadece parayla satılan mal ve servislere odaklandığı için üç örnekte de serbest piyasa var diyecektir.

Öyle ya, piyasa terimi dikkati tamamen parayla satılan şeylere odaklayarak bakış açısını peşinen daraltıyor, insanın aklına bazen orman veya şifalı bitki gibi para ödemeden faydalanılabilen imkanlar gelmiyor. Nedir bu imkanlar? Doğanın ve yerelin parasallaşmamış üretimi…

Kimisi de belki kasıtlı sabotaja takılarak 1. ve 2. örneklerde serbest piyasa yok, 3. örnekte ise var diyecektir. Fakat kasıt olmuş veya olmamış, bu gerçekten önemli mi? Şirketleri yöneten insanların gerçek niyetlerini biz nereden bileceğiz? Ayrıca, kasıt olmasa bile, para kazanma adına geliştirilmiş bu sabotajcı davranış biçimi ya iyice kurumlaşıp kemikleşerek sisteme mal olmuşsa?

Bir başka örnek verelim:

4) Yol, maden ve inşaat gibi türlü kalkınma(!) projeleriyle orman, içindeki şifalı bitkilerle birlikte adım adım yok ediliyor. Bu kalkınma projelerine destek veren ilaç şirketleri, şifalı bitkilerin yok edilmesiyle birlikte ilaç satışına başıyorlar.

Bu son, yani 4. örnekte sanki biraz daha fazla kasıt var gibi… Fakat köylüler açısından bakıldığında, 3. ve 4. örnek arasında ne fark var?

Başlıktaki soruya geri dönelim: Doğayı hesaba katmayan bir serbest piyasa olabilir mi?

Yukarıdaki örneklerde gördüğümüz gibi, doğayı hesaba katmayan bir serbest piyasa olamaz, olmamalı. Ama kendi gözlemlerime dayanarak söylüyorum, doğanın ve yerelin parasallaşmamış üretimini hiç hesaba katmayan bir serbest piyasa anlayışı çok yaygın, hatta belki de çoğunluktur. Bu anlayış, doğaya karşı yapılan sabotajları önemsizleştirerek görünmez kılar.

Yazan: Tunç Ali Kütükçüoğlu

Bu yazı Ekonomi içinde yayınlandı ve , , , , , , , olarak etiketlendi. Kalıcı bağlantıyı yer imlerinize ekleyin.

1 Response to Doğayı hesaba katmayan bir serbest piyasa olabilir mi?

  1. tuncaliku dedi ki:

    Serbest piyasa demişken: Sizce bir araba şirketinin en büyük rakibi, hatta rakipten de öte, düşmanı nedir? Piyasada kendisine rakip olan diğer araba şirketleri mi?

    Hayır, bir araba şirketinin en büyük 2 düşmanı:
    1) Yoğun ve hızlı ulaşıma, dolayısıyla arabaya olan ihtiyacı azaltacak toplu ulaşım, ve yerelde kendine yeterliliği hedefleyen yerelci üretim ve tüketim politikaları
    2) Arabanın sadece bir araç değil, bir amaç (güç, kalkınma ve itibar sembolü) olarak görülmesini sağlayan beyin yıkama operasyonlarına karşı halkı uyaracak kültür, sanat, felsefe etkinlikleri

    Bu beyin yıkama operasyonlarına felsefe, sanat ve ekoloji fakiri modern endüstriyel eğitim de dahildir.

    Konuyla ilgili yazdığım tweet dizisi:

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s